Tydzień Zakazanych Książek – święto wolności słowa i literatury

W dniach od 23 do 29 września obchodzony jest Tydzień Zakazanych Książek – międzynarodowa inicjatywa, która od 1982 roku promuje wolność czytania. Wydarzenie przypada zawsze na ostatni tydzień września i ma na celu zwrócenie uwagi na przypadki zakazywania książek zarówno współcześnie, jak i w przeszłości, szczególnie w szkołach oraz bibliotekach. To symboliczne święto koncentruje wokół siebie całą społeczność literacką – bibliotekarzy, nauczycieli, księgarzy, wydawców, dziennikarzy i oczywiście czytelników. Wszystkich łączy wspólny cel: obrona prawa do swobodnego dostępu do książek i wiedzy. W ramach obchodów Biblioteka Publiczna Miasta i Gminy Strzegom, wraz ze swoimi filiami, przygotowała specjalne wystawy prezentujące dzieła, które na przestrzeni lat były zakazywane z różnych powodów. Ekspozycje cieszyły się dużym zainteresowaniem wśród odwiedzających, którzy z zaciekawieniem zapoznawali się z historiami kontrowersyjnych tytułów. Korzenie Banned Books Week sięgają Stanów Zjednoczonych i są ściśle związane z Pierwszą Poprawką do Konstytucji USA, gwarantującą wolność słowa i religii. W tym kontekście warto przywołać słowa Margaret Ball:

„Gdy patrzymy na wieki cenzury i dostrzegamy ogromną różnorodność autorów i książek, które padały jej ofiarą, trudno nie zauważyć, jak absurdalnie nieskuteczna i zbędna okazuje się cenzura w dłuższej perspektywie.” Nie zapominajmy, że autorzy, których prace były cenzurowane, często doświadczali ostracyzmu, przemocy, a nawet odrzucenia przez własne środowisko. Dlatego Tydzień Zakazanych Książek to nie tylko okazja do refleksji, ale także moment, w którym warto poznać niezwykłe historie zakazanych tytułów – często dziś uznawanych za literacką klasykę.

Poniżej kilka przykładów:

„Rok 1984” – George Orwell (1949) Dlaczego zakazana?
W ZSRR książka została w latach 50. całkowicie zablokowana, ponieważ przedstawiona wizja była postrzegana jako krytyka radzieckiego reżimu. W USA natomiast zarzucano jej propagowanie komunizmu, antysemityzm oraz zbyt odważne sceny erotyczne. W niektórych szkołach nauczyciele byli karani za wykorzystywanie jej w pracy dydaktycznej.

„Cierpienia młodego Wertera” – Johann Wolfgang von Goethe (1774) Dlaczego zakazana?
Powieść spotkała się z krytyką Kościoła i społeczeństwa za rzekome promowanie samobójstwa. Dodatkowo, inspiracją dla fabuły była prawdziwa tragedia – samobójstwo Carla Wilhelma Jerusalema, znajomego Goethego, co tylko zwiększyło kontrowersje.

„Charlie i fabryka czekolady” – Roald Dahl Dlaczego zakazana?
W jednej z bibliotek w stanie Kolorado książka została wycofana z obiegu. Bibliotekarze uznali, że propaguje niezdrowy światopogląd i może mieć negatywny wpływ na dzieci.

„Folwark zwierzęcy” – George Orwell Dlaczego zakazana?
Ze względu na alegoryczne ukazanie systemu totalitarnego, książka była zakazywana w wielu krajach, m.in. w ZSRR i do lat 80. w niektórych regionach Europy. W Zjednoczonych Emiratach Arabskich wycofano ją z bibliotek szkolnych, ponieważ ukazywała zwierzęta mówiące ludzkim głosem – co uznano za sprzeczne z religią islamu.

„Harry Potter i Kamień Filozoficzny” – J.K. Rowling Dlaczego zakazana?
W szkole w Lisowie rodzice domagali się usunięcia książki z programu, twierdząc, że przedstawia świat pełen przemocy, strachu i magii, co może niekorzystnie wpływać na młodych czytelników. Podobne kontrowersje wybuchały m.in. w Meksyku czy Gdańsku, gdzie niektóre egzemplarze serii zostały spalone w ramach protestu przeciw „okultyzmowi”.

„Alicja w Krainie Czarów” – Lewis Carroll Dlaczego zakazana?
W 1931 roku w jednej z chińskich prowincji zakazano książki ze względu na nadawanie zwierzętom ludzkich cech i zachowań, co uznano za niezgodne z lokalnymi normami kulturowymi.

Tydzień Zakazanych Książek przypomina nam, jak łatwo historia może powtarzać się w różnych formach. Dlatego tak ważne jest, by nie tylko mówić o cenzurze, ale aktywnie bronić wolności słowa i prawa do swobodnego wyboru lektur. Warto sięgać po książki, które kiedyś wzbudzały kontrowersje – często to właśnie one mają najwięcej do powiedzenia o naszej kulturze, społeczeństwie i wartościach.